Bazen bir savaşın ilk topu meydanda patlamaz.
Bazen savaş, bir kâtibin önüne açılan kâğıtla başlar. Mürekkep hazırlanır, hükümdarın unvanları dikkatle sıralanır ve karşı taraftaki hükümdara gönderilecek her kelime, bir ordunun ilerleyişi kadar hesaplı biçimde seçilir.
XV. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Sultanı II. Mehmed ile Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan arasında yaşanan mücadele de biraz böyleydi.
Bugün Fatih Sultan Mehmed ile Uzun Hasan denildiğinde akla çoğu zaman 11 Ağustos 1473 tarihli Otlukbeli Savaşı gelir. Oysa iki hükümdar arasındaki rekabet, Otlukbeli tepelerinde karşı karşıya gelen ordulardan çok önce başlamıştı. Anadolu’nun siyasî geleceği, Karadeniz ticaret yolları, Trabzon, Karaman, Doğu Anadolu ve hatta Venedik’in bölgedeki hesapları iki hükümdarın çevresinde giderek büyüyen bir güç mücadelesi oluşturmuştu.
Bu mücadelenin en ilginç tanıkları ise mektuplardı.
Üstelik elimizde yalnızca savaş tehdidi içeren metinler yoktur. Uzun Hasan’ın Fatih’e zaferlerini haber verdiği, ona son derece saygılı ifadeler kullandığı mektuplardan; birkaç yıl sonra iki hükümdarın birbirini açıkça tehdit ettiği yazışmalara uzanan şaşırtıcı bir diplomatik değişim vardır.
Başka bir ifadeyle, 1473’te birbirlerini yok etmeye hazırlanan iki hükümdar, birkaç yıl önce aynı diplomasi dilinin içinde birbirlerine “dostluk” mesajları gönderiyordu.
İşte hikâyenin en ilginç tarafı da burada başlıyor.
Anadolu’da İki Büyük Gücün Yükselişi
1453’te İstanbul’u fetheden II. Mehmed artık yalnızca Osmanlı tahtında oturan genç bir sultan değildi. İstanbul’un alınmasıyla beraber Osmanlı Devleti’nin siyasî iddiası da değişmişti.
Fatih, Balkanlar’dan Karadeniz’e, Mora’dan Anadolu’nun içlerine kadar uzanan geniş bir hâkimiyet sahası kurmaya çalışıyordu.
Fakat doğuda aynı dönemde başka bir hükümdar yükseliyordu: Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan.
Diyarbakır merkezli nispeten sınırlı bir siyasî yapıdan hareket eden Uzun Hasan, kısa sürede bölgenin en önemli hükümdarlarından biri hâline geldi. Özellikle Karakoyunlu hükümdarı Cihanşah’ı 1467’de yenmesi ve ardından Timurlu Ebû Said’e karşı elde ettiği başarılar, Akkoyunluları İran ve Doğu Anadolu siyasetinin merkezine taşıdı. Uzun Hasan’ın hâkimiyet sahası genişledikçe Osmanlılarla arasındaki coğrafî ve siyasî mesafe de daralıyordu.
İki hükümdarın doğrudan çatışması aslında kaçınılmaz değildi. Ancak önlerinde aynı meseleler duruyordu.
Trabzon Rum İmparatorluğu’nun geleceği, Karaman toprakları, Anadolu’daki eski beyliklerin mirası ve doğu-batı ticaret yolları…
Fatih’in Anadolu’daki siyasî parçalanmayı sona erdirme politikası, Uzun Hasan’ın batıya doğru genişleyen nüfuz alanıyla çakışmaya başlamıştı.
Özellikle Trabzon meselesi iki hükümdarın ilişkilerinde önemli bir kırılma noktası oldu. Uzun Hasan’ın eşi Despina Hatun, Trabzon hanedanıyla akrabaydı ve Akkoyunlu sarayının Trabzon üzerinde siyasî çıkarları bulunuyordu. Fatih ise Karadeniz’in güney kıyısında bağımsız bir siyasî merkezin varlığını devam ettirmek istemiyordu.
1461’de Trabzon’un Osmanlılar tarafından alınması yalnızca bir devletin ortadan kaldırılması değildi. Aynı zamanda Fatih’in doğuya doğru ne kadar ilerleyebileceğini gösteren açık bir mesajdı.
Fakat birkaç yıl sonra dengeler yeniden değişecekti.
1467: Uzun Hasan’dan Fatih’e Gelen Şaşırtıcı Mektup
İki hükümdar arasındaki yazışmaların günümüze ulaşan en dikkat çekici örneklerinden biri, Uzun Hasan’ın Karakoyunlu hükümdarı Cihanşah karşısında kazandığı zaferin ardından Fatih Sultan Mehmed’e gönderdiği mektuptur.
Bu belge, Feridun Ahmed Bey’in XVI. yüzyılda derlediği *Mecmûa-i Münşeât-ı Selâtîn* içerisinde korunmuştur. Mektubun Farsça metni üzerine yapılan modern akademik incelemeler, içerdiği olayların dönemin kronikleriyle önemli ölçüde örtüştüğünü ortaya koymaktadır.
Burada ilginç olan mektubun tonu.
Çünkü karşımızda daha sonraki yıllarda Osmanlılarla savaşa girecek olan mağrur Akkoyunlu hükümdarı yok gibidir.
Uzun Hasan, Fatih’e son derece saygılı bir diplomatik dil kullanır.
Sultan Mehmed’in hükümdarlığının devam etmesi için dua eder, kendisini onun devletinin dostu olarak gösterir ve Cihanşah’a karşı kazandığı zaferi ayrıntılı biçimde anlatır.
Mektupta Cihanşah’ın ordusuyla birlikte Muş üzerinden ilerlemesi, Çapakçur bölgesine gelmesi, Uzun Hasan’ın oğlu Halil’in üç bin atlıyla öncü kuvvet olarak gönderilmesi ve ardından yaşanan çarpışmalar aktarılır. Uzun Hasan daha sonra Cihanşah’ın ordusunun yenildiğini ve Cihanşah’ın öldürüldüğünü haber verir.
Fakat mektubun belki de günümüz okuyucusuna en ürpertici gelen bölümü bundan sonra gelir.
Uzun Hasan yalnızca zafer haberini vermemiştir.
Cihanşah’ın başının Timurlu hükümdarı Ebû Said’e gönderildiğini; Cihanşah’ın çevresindeki bazı önemli kişilerin başlarının ise Fatih’in sarayına yollandığını bildirir. Bu davranış XV. yüzyıl siyasî kültüründe yalnızca vahşet gösterisi olarak değerlendirilmemelidir. Kesilmiş başların hükümdarlara gönderilmesi, zaferin tartışılmaz kanıtı ve siyasî bir mesaj olarak da kullanılabiliyordu.
Uzun Hasan’ın verdiği mesaj açıktı:
Doğudaki güç dengesi değişmişti.
Ve bu değişimi İstanbul’daki hükümdarın bilmesini istiyordu.
*Uzun Hasan’ın diplomatik yazışmalarını canlandıran yapay zekâ illüstrasyonu; özgün belge veya tarihî tasvir değildir.*
Saygının Altındaki Gizli Mesaj
Eski hükümdar mektuplarını bugünkü devlet başkanlarının kısa diplomatik mesajları gibi okumamak gerekir.
XV. yüzyıl diplomasisinde uzun övgüler, dualar ve hükümdarın şanını yücelten ifadeler çoğu zaman protokolün parçasıydı. Bir hükümdarın rakibine büyük övgülerde bulunması onun gerçekten siyasî bakımdan kendisini aşağı gördüğü anlamına gelmeyebilirdi.
Uzun Hasan’ın mektubu bunun güzel bir örneğidir.
Fatih’e karşı son derece mütevazı bir dil kullanan hükümdar, aynı mektubun içinde aslında muazzam bir askerî başarının haberini vermektedir.
Yani satırların yüzeyinde nezaket vardır.
Satırların altında ise güç gösterisi.
Cihanşah gibi güçlü bir hükümdarı ortadan kaldırdığını ilan eden Uzun Hasan, Osmanlı sarayına aynı zamanda şu mesajı ulaştırıyordu:
“Artık doğuda hesaba katılması gereken hükümdar benim.”
Mektubun diplomatik yapısı üzerine yapılan incelemeler de bu metnin klasik Akkoyunlu yazışma geleneğine uygun biçimde dua ve övgülerle başladığını, olayların ardından yine iyi dileklerle kapandığını gösteriyor.
Ancak önümüzdeki birkaç yıl içinde bu nazik dil giderek ortadan kalkacaktı.
Uzun Hasan’ın Gücü Büyüdükçe Çember Daralıyor
1467’den sonra Uzun Hasan’ın siyasî konumu çok daha güçlü hâle geldi.
Doğudaki rakiplerini bertaraf eden Akkoyunlu hükümdarı artık Osmanlılara karşı daha geniş bir diplomatik ağ kurabiliyordu.
Osmanlıların Anadolu’da ortadan kaldırdığı veya etkisiz hâle getirdiği bazı hanedan mensupları da Uzun Hasan’ın sarayına sığındı. Karamanoğulları’ndan Pir Ahmed ve Kasım Bey, Candaroğulları çevresinden isimler ve başka siyasî aktörler Akkoyunlu hükümdarının çevresinde toplandı. Bekir Sıtkı Baykal’ın yayımladığı belgeler, Uzun Hasan’ın Osmanlı karşıtı unsurları desteklemekle kalmadığını, Avrupa devletleriyle de yoğun diplomasi yürüttüğünü gösterir.
Bu sırada Osmanlı Devleti Venedik’le savaş hâlindeydi.
Venedik açısından doğuda güçlü bir Akkoyunlu devleti bulunması büyük fırsattı.
Eğer Uzun Hasan doğudan Osmanlı topraklarına saldırırken Venedik de batıdan baskı kurabilirse Fatih iki cephede mücadele etmek zorunda kalabilirdi.
Nitekim Venedik ile Akkoyunlular arasında elçiler gidip gelmeye başladı. Uzun Hasan yalnızca Venedik’le değil, Macaristan, Rodos ve Kıbrıs gibi güçlerle de bağlantılar kurdu. En önemli taleplerinden biri ateşli silahlardı. Akkoyunlu süvarileri son derece etkiliydi ancak Osmanlı ordusunun top ve tüfek gücü Uzun Hasan’ın en ciddi askerî sorunlarından biriydi.
Böylece Fatih ile Uzun Hasan arasındaki mesele iki Türk hükümdarının kişisel rekabeti olmaktan çıktı.
Akdeniz’den İran’a kadar uzanan uluslararası bir hesaplaşmaya dönüştü.
1472: Tokat’ın Yağmalanması
Gerilimi savaşa dönüştüren en önemli gelişmelerden biri 1472’de yaşandı.
Uzun Hasan’ın gönderdiği Akkoyunlu kuvvetleri Osmanlı topraklarına girdi. Tokat yağmalandı ve yakıldı. Ardından Akkoyunlu destekli kuvvetler Karaman bölgesinde harekete geçti. TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki değerlendirmeye göre Tokat saldırısının arka planında yalnızca askerî rekabet değil, İran ticaretini etkileyen güzergâhlar ve Fatih’in Tokat’ta oluşturduğu gümrük düzeni gibi ekonomik meseleler de bulunuyordu.
Haber İstanbul’a ulaştığında Fatih’in tepkisi sert oldu.
Padişah otağını Üsküdar’a kurdurdu ve Akkoyunlular üzerine büyük bir sefer için hazırlık emri verdi.
Kış şartları nedeniyle harekât ertelense de artık savaş ihtimali açıkça görülüyordu.
İki hükümdarın mektuplarındaki dil de tam bu noktada değişir.
Uzun Hasan’ın Barış Şartı: Trabzon ve Kapadokya
1472-1473 kışında iki taraf da büyük hesaplaşmaya hazırlanırken diplomasi tamamen sona ermiş değildi.
Kaynakların bildirdiğine göre Uzun Hasan, Fatih Sultan Mehmed’e bir mektup göndererek bazı şartlar karşılığında barış teklif etti.
Talebi son derece büyüktü.
Trabzon ve Kapadokya’nın kendisine bırakılmasını istiyordu.
Fatih açısından bu şartların kabul edilmesi neredeyse düşünülemezdi. Trabzon, 1461’de uzun ve kapsamlı bir sefer sonucunda Osmanlı topraklarına katılmıştı. Karaman ve Orta Anadolu üzerindeki Osmanlı hâkimiyetinden vazgeçmek de Fatih’in yıllardır yürüttüğü Anadolu politikasının tersine çevrilmesi anlamına gelirdi.
Nitekim cevap uzlaşma olmadı.
Savaş daveti oldu.
“Sen Vilayet Yıkmayı Padişahlık mı Zannettin?”
Fatih Sultan Mehmed’in Uzun Hasan’a gönderdiği cevabın çeşitli modern aktarımlarında son derece sert ifadeler yer alır.
Bunların arasında en meşhuru şudur:
“Sen vilayet yıkmayı padişahlık mı zannettin?”
Mektupta Fatih’in, Tokat ve Karaman’a yapılan saldırıları hatırlatarak Uzun Hasan’a baharda üzerine yürüyeceğini bildirdiği anlatılır. Bu anlatımda sultan, rakibine hazırlık yapmasını ve savaşın geleceğini bilmesini söyler. TDV İslâm Ansiklopedisi de Uzun Hasan’ın barış teklifinin ardından Fatih’in ağır ifadeler taşıyan bir cevapla onu baharda savaşa davet ettiğini belirtmektedir.
Fakat burada tarihçilik açısından çok önemli bir uyarı yapmak gerekiyor.
İnternette dolaşan uzun Fatih–Uzun Hasan mektuplarını kelimesi kelimesine tartışmasız “orijinal belge” kabul etmek doğru değildir.
Feridun Bey’in Münşeâtındaki Büyük Problem
Fatih ve Uzun Hasan yazışmaları konusunda en önemli kaynaklardan biri Feridun Ahmed Bey’in *Münşeâtü’s-Selâtîn* adlı eseridir.
Ancak Feridun Bey Fatih döneminde yaşamamıştı.
XVI. yüzyılda görev yapan önemli bir Osmanlı bürokratıydı ve kendisinden önceki dönemlere ait çok sayıda devlet yazışmasını bir araya getirdi.
Eser son derece değerlidir fakat içindeki her belgenin başlığı ve muhatabı mutlak biçimde doğru değildir.
Soner İşimtekin’in Feridun Bey Münşeâtı’ndaki Farsça mektupları inceleyen çalışması burada çok ilginç bir ayrıntı verir. Eserde Fatih’e gönderildiği belirtilen bazı Uzun Hasan mektuplarının aslında başka kişilere gönderildiği tespit edilmiştir. Örneğin 278. sayfada Fatih’e gönderildiği belirtilen meşhur bir mektubun gerçekte Niksar Emîri Mehmed Bey’e yazıldığı; başka bir mektubun ise Karamanoğlu Pir Ahmed’e gönderildiği belirtilmektedir.
Bu ayrıntı son derece önemlidir.
Çünkü tarihî bir metnin yalnızca eski olması onun mutlaka doğru kişiye ait olduğu anlamına gelmez.
Kopyalama sırasında yapılan hatalar, daha sonraki müstensihlerin başlıklara müdahaleleri veya metinlerin yeni derlemelere aktarılırken yanlış sınıflandırılması mümkündür.
Bu yüzden Fatih ile Uzun Hasan arasındaki yazışmaları incelerken iki farklı katmanı birbirinden ayırmak gerekir:
Birincisi, tarihî olaylarla ve başka kaynaklarla örtüşen, nispeti daha sağlam görünen belgeler.
İkincisi ise sonraki derlemelerde yanlış başlıklandırılmış veya muhatabı konusunda tartışma bulunan metinler.
Bu ayrımı yaptığımızda hikâye daha az efsanevî ama çok daha ilginç hâle geliyor.
Çünkü gerçek diplomasi zaten yeterince dramatik.
*Fatih’in mektup ve sefer hazırlıklarını canlandıran temsili illüstrasyon. Görseldeki kişiler ve mekânlar tarihî belge niteliği taşımaz.*
Mektubun Ardından Ordu Hareket Ediyor
1473 baharında artık kalemlerin yerini ordular aldı.
Fatih Sultan Mehmed Üsküdar’dan hareket etti. Osmanlı ordusuna Rumeli ve Anadolu birlikleriyle birlikte şehzadeler Bayezid ve Mustafa’nın kuvvetleri katıldı.
Uzun Hasan da büyük bir süvari ordusu toplamıştı.
Osmanlı ordusunun gücü yalnızca asker sayısından ibaret değildi. Uzun Hasan’ın özellikle Venedik’ten elde etmeye çalıştığı fakat istediği ölçüde ulaşamadığı top ve tüfek teknolojisi, Osmanlıların önemli avantajlarından biri olacaktı.
Fakat sefer Osmanlılar için başlangıçta kolay ilerlemedi.
4 Ağustos 1473’te Has Murad Paşa’nın kumandasındaki Osmanlı kuvvetleri Akkoyunluların sahte geri çekilme taktiğinin ardından ağır kayıp verdi. Has Murad Paşa hayatını kaybetti ve çok sayıda asker öldürüldü veya esir düştü.
Bir an için Uzun Hasan’ın savaş planı işe yarıyor gibi görünüyordu.
Osmanlı ordusu yorgundu.
Arazi Akkoyunlu süvarileri için uygundu.
Ve Timur’un 1402’de Ankara’da Osmanlılara yaşattığı felaketin hatırası henüz tamamen silinmiş değildi.
Fakat bir hafta sonra her şey değişecekti.
11 Ağustos 1473: Mektupların Bittiği Yer
16 Rebîülevvel 878, yani 11 Ağustos 1473.
Tercan yakınlarındaki Otlukbeli.
İki hükümdarın yıllardır süren siyasî rekabeti artık aynı savaş alanında karşı karşıyaydı.
Uzun Hasan arazinin avantajını kullanmaya çalıştı. Akkoyunlu birlikleri tepelerde mevzilendi. Osmanlı ordusu ise ağır biçimde ilerleyerek savaş düzenini korumaya çalışıyordu.
Muharebenin kritik anlarında Şehzade Mustafa’nın kuvvetleri Akkoyunlu sağ kanadına yüklendi. Uzun Hasan’ın oğlu Zeynel Mirza savaş sırasında öldürüldü. Diğer tarafta Şehzade Bayezid’in kuvvetleri Akkoyunlu birlikleriyle mücadele ediyordu.
Ardından Osmanlı ateşli silahlarının ağırlığı hissedilmeye başladı.
Toplar ve tüfeklerle desteklenen düzenli Osmanlı birlikleri karşısında Akkoyunlu süvarilerinin direnci kırıldı. TDV’deki değerlendirmede de Osmanlıların ateşli silah üstünlüğünün savaşın sonucunda büyük rol oynadığı belirtilir.
Uzun Hasan savaş alanından çekildi.
Osmanlılar büyük bir zafer kazanmıştı.
Fatih Neden Uzun Hasan’ı Takip Etmedi?
Otlukbeli zaferinden sonra ilginç bir şey oldu.
Fatih Sultan Mehmed Akkoyunlu ordusunu İran içlerine kadar takip etmedi.
Bu durum bazen “neden Uzun Hasan devletini tamamen ortadan kaldırmadı?” sorusunu gündeme getirir.
Fakat Fatih’in temel hedefi Akkoyunlu ülkesini bütünüyle fethetmekten ziyade Anadolu üzerindeki Akkoyunlu baskısını kırmak ve Osmanlı hâkimiyetini güvence altına almaktı.
Üstelik Osmanlı ordusu aylar süren seferden çıkmıştı. Doğu Anadolu’nun coğrafyası içinde daha derine ilerlemek ciddi ikmal sorunları oluşturabilirdi.
Fatih birkaç gün savaş alanında kaldıktan sonra geri dönüş yoluna geçti; Bayburt ve Şarkîkarahisar gibi stratejik noktalar Osmanlı hâkimiyetine alındı.
Uzun Hasan devletini korudu.
Fakat artık Anadolu’daki siyasî denge değişmişti.
Mektuplarda Başlayan Bir İktidar Mücadelesi
Fatih ile Uzun Hasan arasındaki hikâyeyi yalnızca Otlukbeli Savaşı üzerinden okumak önemli bir ayrıntıyı kaçırmamıza neden olur.
Bu mücadele aynı zamanda diplomatik dilin nasıl değiştiğinin hikâyesidir.
1467’de Uzun Hasan Fatih’e zaferini haber verirken ona övgüler yağdırıyor, Osmanlı sarayının dostlarından biri olarak görülmek istiyordu.
Birkaç yıl içinde ise aynı hükümdar Osmanlı karşıtı siyasî unsurları çevresinde topluyor, Venedik’le ittifak görüşmeleri yürütüyor ve Anadolu üzerindeki taleplerini açık biçimde dile getiriyordu.
Fatih’in cevabı da aynı ölçüde değişti.
Diplomatik nezaketin yerini tehdit aldı.
Mektubun yerini sefer emri aldı.
Ve nihayet kelimelerin yerini toplar aldı.
Belki de bu nedenle Fatih ile Uzun Hasan’ın mektuplaşması yalnızca iki hükümdarın yazışması değildir.
XV. yüzyıl Anadolu’sunda iktidarın kime ait olacağı sorusunun kâğıt üzerindeki ilk mücadelesidir.
Peki İnternetteki “Fatih’in Uzun Hasan’a Mektubu” Gerçek mi?
Bu sorunun en doğru cevabı tek kelimelik bir “evet” veya “hayır” değildir.
Fatih ile Uzun Hasan arasında diplomatik yazışmaların bulunduğu kesindir. Uzun Hasan’ın Fatih’e gönderdiği ve Cihanşah karşısındaki zaferini anlattığı Farsça mektup hem münşeat geleneğinde korunmuş hem de modern akademik çalışmalarda ayrıntılı biçimde incelenmiştir. İçindeki olaylar dönemin kronikleriyle de karşılaştırılmıştır.
Aynı şekilde Otlukbeli öncesinde Uzun Hasan’ın şartlı barış teklifi gönderdiği ve Fatih’in buna son derece sert bir cevap verdiği tarih literatüründe yer almaktadır.
Ancak bugün sosyal medyada ve çeşitli internet sitelerinde dolaşan her uzun metni hiçbir sorgulama yapmadan “Fatih’in kendi elinden çıkmış orijinal mektup” olarak sunmak doğru değildir.
Özellikle Feridun Bey Münşeâtı’ndaki bazı yazışmaların yanlış kişilere nispet edildiğinin ortaya konmuş olması bizi ihtiyatlı davranmaya mecbur bırakıyor.
Tarih bazen tam da burada ilginçleşir.
Çünkü gerçek tarih, efsaneyi tekrar etmekten değil; belgenin peşine düşmekten başlar.
Sonuç: İki Hükümdar, İki İmparatorluk Hayali
Fatih Sultan Mehmed ve Uzun Hasan birbirinden çok farklı siyasî geleneklerden geliyordu.
Ama ikisinin de ortak bir özelliği vardı:
Yaşadıkları çağın sınırlarını aşan bir hükümdarlık iddiasına sahiptiler.
Fatih, İstanbul’u aldıktan sonra Osmanlı Devleti’ni merkezî ve büyük bir imparatorluğa dönüştürmeye çalışıyordu.
Uzun Hasan ise Doğu Anadolu’dan İran’a uzanan büyük bir siyasî yapı kurmuş, Timur sonrası doğu dünyasının en güçlü hükümdarlarından biri hâline gelmişti.
Bu iki siyasî projenin Anadolu’da yan yana uzun süre devam etmesi giderek zorlaşıyordu.
Önce elçiler gidip geldi.
Sonra mektuplar yazıldı.
Mektuplarda önce dualar, sonra talepler, ardından tehditler yer aldı.
En sonunda iki hükümdar Otlukbeli’nde karşı karşıya geldi.
Bugün elimizde kalan sararmış münşeat sayfaları ise bize savaşların yalnızca kılıçla yapılmadığını hatırlatıyor.
Bazen bir hükümdarın diğerine gönderdiği birkaç satır, yaklaşmakta olan orduların ayak sesini yıllar öncesinden duyurabilir.
Ve Fatih Sultan Mehmed ile Uzun Hasan’ın mektupları tam olarak böyle bir dönemin sessiz tanıklarıdır.
---
Belge ve kaynak notu
Bu yazının temel dayanaklarından biri Feridun Ahmed Bey’in *Mecmûa-i Münşeât-ı Selâtîn* adlı mektup derlemesidir. TBMM Kütüphanesi eserin eski harfli iki cildini dijital olarak erişime açmaktadır.
Uzun Hasan’ın Cihanşah’ın yenilgisini Fatih’e bildirdiği Farsça mektup için Ayşe Atıcı Arayancan’ın 2018 tarihli çalışması özellikle önemlidir; çalışma mektubun tercümesini, diplomatik yapısını ve tarihî olaylarla karşılaştırmasını içerir.
Feridun Bey Münşeâtı’ndaki bazı mektupların yanlış kişilere nispet edilmesi meselesi için Soner İşimtekin’in çalışması ve münşeat mecmuaları hakkındaki akademik değerlendirmeler dikkate alınmalıdır.
Otlukbeli Savaşı’nın kronolojisi, orduların hareketi, Uzun Hasan’ın barış teklifi ve savaşın askerî seyri için TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Otlukbeli Savaşı” maddesi temel başvuru kaynaklarından biridir.